08.12.20

Ներքևում տրված բառերը անհրաժեշտ փոփոխություններով տեղադրիր նախադասությունների մեջ։ Նախադասությունները վերլուծիր շարահյուսորեն։

51. Իբրև թագավոր՝ նա արդարամիտ էր, հավասարակաշռված. ո՛չ լավագույնին էր նախանձում, ո՛չ արհամարհում էր նվաստին, միշտ ձգտում էր բոլորի վրա տարածել իր խնամքն ու հովանավարությունը:

Նա – ենթակա

Արդարամիտ էր – բաղադրյալ ստորոգյալ

Իբրև թագավոր – ձևի մակբայ

Հավասարակշռված – որոշիչ

Ոչ նախանձում էր – ստորոգյալ

Ոչ արհամարհում էր – ստորոգյալ

Լավագույնին – հանգման խնդիր

Նվաստին – հանգման խնդիր

Ձգտում էր – ստորոգյալ

Միշտ – ժամանակի պարագա

Բոլորի վրա – վերաբերության խնդիր

Տարածել – ստորոգյալ

Իր – հատկացուցիչ

Խնամքն ու հովանավարությունը – ուղիղ խնդիր

52. Երբ ծովափին հանգստացող այդ կինը սիրո խոստովանության բառեր ասաց, աշխարհը դարձավ լայնարձակ մի ծով, և սիրտս ձուլվեց ծովին:

Կինը – ենթակա

Ասաց – ստորոգյալ

Այդ – որոշիչ

Հանգստացող – որոշիչ

Ծովափին – տեղի պարագա

Երբ – ժամանակի մակբայ

Սիրո խոստովանության – հատկացուցիչ

Բառեր – ուղիղ խնդիր

Աշխարհը – ենթակա

Դարձավ – ստորոգյալ

Լայնարձակ – որոշիչ

Մի – որոշիչ

Ծով – ուղիղ խնդիր

Սիրտս – ենթակա

Ձուլվեց – ստորոգյալ

Ծովին – հանգման խնդիր

53. Թեպետ մենք փոքր ազգ ենք՝ շատ սահմանափակ թվով և շատ անգամ նվաճվել ենք, բայց և այնպես մենք աշխարհում էլ հիշատակության արժանի շատ գործեր ենք կատարել:

Մենք – ենթակա

Ազգ ենք – բաղադրյալ ստորոգյալ

Փոքր – որոշիչ

Նվաճվել ենք – ստորոգյալ

Շատ անգամ – չափի մակբայ

Մենք – ենթակա

Կատարել ենք – ստորոգյալ

Գործեր – ուղիղ խնդիր

Շատ – որոշիչ

Աշխարհում էլ – տեղի պարագա

Հիշատակության – հատկացուցիչ

Արժանի – որոշիչ

54. Երբ քամին ցրում է ամպերը, ձորերում հալվում են ամպի ծվենները, և երևում են ամրոցի աշտարակի խոնարհված գլուխը և կիսով չափ հողի մեջ խրված պարիսպները:

Քամին – ենթակա

Ցրում է – ստորոգյալ

Ամպերը – ուղիղ խնդիր

Երբ – ժամանակի պարագա

Հալվում են – ստորոգյալ

Ծվենները – ենթակա

Ամպի – հատկացուցիչ

Ձորերում – տեղի պարագա

Երևում են – ստորոգյալ

Գլուխը – ենթակա

Ամրոցի – հատկացուցիչ

Աշտարակի – հատկացուցիչ

Խոնարհված – որոշիչ

Կիսով չափ – որոշիչ

Հողի մեջ – տեղի պարագա

Խրված – որոշիչ

Պարիսպները – ուղիղ խնդիր

55. Հաջորդ վայրկյանին մարդը գազազած արջի նման ոստնեց, նրա ձեռքերը սեղմեցին ծանր մահակը, որը նա անասելի թափով իջավ թիկունքիս:

Մարդը – ենթակա

Ոստնեց – ստորոգյալ

Արջի նման – որոշիչ

Գազազած – որոշիչ

Հաջորդ վայրկյանին – ժամանակի պարագա

Ձեռքերը – ենթակա

Սեղմեցին – ստորոգյալ

Նրա – հատկացուցիչ

Ծանր – որոշիչ

Մահակը – ուղիղ խնդիր

Որը – ենթակա

Անասելի – որոշիչ

Թափով – միջոցի խնդիր

Իջավ – ստորոգյալ

Թիկունքիս – հանգման խնդիր

56. Այս մի՞տքն էր զայրացրել, թե՞ հոգնությունը, բայց տղամարդու դեմքը մռայլ էր, նա գազազած էր, ինչպես իրիկնապահին որսի դուրս եկած սոված արջը:

Միտքը – ենթակա

Զայրացրել – ստորոգյալ

Հոգնությունը – ենթակա

Այդ – որոշիչ

Դեմքը – ենթակա

Մռայլ էր – բաղադրյալ ստորոգյալ

Տղամարդու – հատկացուցիչ

Նա – ենթակա

Գազազած էր – ստորոգյալ

Որսի – հատկացուցիչ

Դուրս եկած – որոշիչ

Սոված – որոշիչ

Արջը – ուղիղ խնդիր

Իրիկնապահին – ժամանակի պարագա

57. Նա հասավ առաջին վրանին, ոտքով զարկեց շանը, որը պոչը շարժելով, առաջ էր վազել՝ տիրոջը դիմավորելու, ապա գոտու տակից հանեց մանգաղը:

Նա – ենթակա

Հասավ – ստորոգյալ

Վրանին – հանգման խնդիր

Առաջին – որոշիչ

Ոտքով – միջոցի խնդիր

Զարկեց – ստորոգյալ

Շանը – ուղիղ խնդիր

Պոչը – ուղիղ խնդիր

Շարժելով – որոշիչ

Վազել էր – ստորոգյալ

Առաջ – տեղի պարագա

Տիրոջը – ուղիղ խնդիր

Դիմավորելու – նպատակի պարագա

Գոտու տակից – տեղի պարագա

Հանեց – ստորոգյալ

Մանգաղը – ուղիղ խնդիր

58. Շոգ կեսօրին գյուղում կանչում էր աքլորը. կանչի հետ պառավ մի շինական հորանջում է տան ստվերում, ձեռնափայտով ավազի վրա նշաններ գծում, նրա հետ փորփրում գլխով անցածը:

Կանչում էր – ստորոգյալ

Աքլորը – ենթակա

Գյուղում – տեղի պարագա

Շոգ – որոշիչ

Կեսօրին – ժամանակի պարագա

Կանչի հետ – հատկացուցիչ

Պառավ – ենթակա

Շինական – որոշիչ

Հորանջում է – ստորոգյալ

Տան – հատկացուցիչ

Ստվերում – տեղի պարագա

Ձեռնափայտով – միջոցի խնդիր

Ավազի վրա – տեղի պարագա

Նշաններ – ուղիղ խնդիր

Գծում – ստորոգյալ

Նրա հետ – հատկացուցիչ

Փորփրում – ստորոգյալ

Գլխով անցածը – ուղիղ խնդիր

03.12.20

Կարդա տեքստը, գտիր՝

1. Բարդ նախադասությունները և դրանց բաղադրիչ նախադասությունների կապակցման միջոցերը:

Տա՛լանտոն նշանակել է նաև «կշռաչափ՝ 26,2կգ», «ոսկեդրամի չափ». 1 տաղանդ ոսկին հավասար է եղել 10 արծաթյայի։

«Ուրիշներից ետ չմնալու համար»՝ այդ բառը հույներից վերցրել են և անգլիացիները, որոնց լեզվում, բացի վերևի իմաստներից, բառը նշանակում է նաև «փափագ, ցանկություն, կամք»։

Բայց եթե շուկայում չեն ծախում, ապա գոնե … կշռում են:

Եթե կա մեկը, որ դեռ կասկածում է, թե հնում խելքը իրոք «կշռել են», կարող եմ հիշել և քանքար բառը, որը դարձյալ ժամանակին նշանակել է առաջին հերթին «կշռաչափ» և «ոսկեդրամի միավոր»։

Բայց այդ բառը մեր նախնիները փոխ են առել հին հունարենից և ժամանակին օգտագործելիս են եղել երկու նշանակությամբ՝ «կշռաչափ» և «ոսկեդրամի չափ»:

2. Հարադիր բայերը։

  • դուրս է գալիս
  • փոխ են առել
  • հավասար է եղել 

3. Մեկնաբանիր վերնագիրը։ Այս հոդվածի հետ ի՞նչ կապ ունի խելքը։

Տեքստում խոսվում է «կշռել» բառի այսօրվա և սկզբնական իմաստի և նրա հոմանիշների մասին, որից հետևում է, որ այն ժամանակ նրանք կարող էին նաև խելք կշռել։

10.29.20

Լրացրու բաց թողած տառերը, կետադրիր։

Երեսնամյա կտրիճ զորավարը՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, նվաճում է Հնդկաստանը՝ մեկը մյուսի հետևից հնազանդեցնելով ռազմաշունչ ու ռազմատենչ ցեղերի։ Պաշարելով շքեղաշուք քաղաքներից մեկը՝ զորավարը հրամայեց փայտամած ելարանները մոտեցնել պարիսպներին։ Մի պահ թվաց նրան՝ զորապետերը հապաղում են, ուստի վահանով պաշտպանվելով վերևից տեղացող նետերից՝ սկսեց կառչելով մագլցել։

Նա հասավ պարսպի ատամնաշարին ու հանելով վահանը, հնդիկների մի մասին սրախողխող արեց՝ խուճապի մատնելով մյուսներին։ Ասես իր զինվորներից լքված՝ նա հիանալի թիրախ էր ոսոխի համար, որովհետև միջնաբերդի կողմից ճայթյունով սլանում էին նետերը։ Ասպարի ծանրությունից արքայի ձախ թևն արդեն հոգնել էր։ Ներքևից սրտապատառ գոռում էին, պահանջում թռչի ցած, որտեղ տասնյակ ձեռքեր պատրաստ էին բռնելու պաշտեծի զորավարին։

Բայց Մակեդոնացին չլսեց։ Անգամ կատարեց երբևէ չլսված ու չտեսնված անօրինական արարք՝ պարսպի վրայից թռավ թշնամիներով լի քաղաքը։


Առաջին պարբերության բոլոր նախադասությունները շարահյուսական վերլուծության ենթարկիր, նշիր նաև դերբսյական դարձվածների պաշտոնը։

Երեսնամյա կտրիճ զորավարը՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, նվաճում է Հնդկաստանը՝ մեկը մյուսի հետևից հնազանդեցնելով (ձևի պարագա) ռազմաշունչ և ռազմատենչ ցեղերի:

Ենթակա – Ալեքսանդր Մակեդոնացին, զորավարը, զորապետները, նրան

Ստորոգյալ – նվաճում է, Հրամայեց, Հապաղում են, թվաց, սկսեց մագլցել

Որոշիչ – երեսնամյա, կտրիճ, ռազմաշունչ, ռազմատենչ, շքեղաշուք, տեղացող, փայտամած, վերևից տեղացող

Ձևի պարագա – Հնազանդեցնելով, պաշարելով, վահանով պաշտպանվելով, կառչելով, պաշտպանվելով, կառչելով

Ուղիղ խնդիր – Հնդկաստանը, քաղաքներից մեկը, ելարանները

հատկացուցիչ – ցեղերի

հանգման խնդիր – պարիսպներին

ժամանակի պարագա – մի պահ

միջոցի խնդիր – ահանով

տեղի պարագա – վերևից

անջատման խնդիր – նետերից

10.27.20

Բառարանի օգնությամբ բացատրիր անկապտելի, քերթող  (քերթողահայր) բառերի բացատրությունները

Անկապտելի – չխլվող, անկողոպտելի, անկորուստ:

Քերթող – բանաստեղծ, քերականագետ, քերական։

Տեքստում գտիր հայ գրողների անունները, նշիր՝ որ ստեղծագործությունների մասին է խոսվում։ Համացանցից գտիր՝ ուրիշ ինչ հետաքրքիր ստեղծագործություն ունեն նրանք։

Ղազարոս Աղայանն – «Երկու քույր» վեպ

Մովսես Խորենացի – «Հայոց պատմության»

Հովհաննես Հովհաննիսյան – «Վահագնի ծնունդ»

Տեքստից գտիր 5 հնչյունափոխված բառ, գրավոր բացատրիր՝ ինչ հնչյունափոխություն է տեղի ունեցել։

Տիրել – տեր

Բռնել – բուռ

Հնադարյան – հին

Արձանագրված – արձանագիր

Մտայնություն – միտ

Տեքստում գտիր «գրավել» բառի հոմանիշները։

Գրավել – բռնել, հափշտակել

Շարահյուսական վերլուծության ենթարկիր տրված նախադասությունը։

Բերված այս նախապատմությունը պերճախոս կերպով արձանագրված կա նաև բառերի մեջ, ուր «բռնելու» և «ունենալու» գաղափարներն արտահայտվում են միևնույն արմատների օգնությամբ։

Նախադասությունը – ենթակա

Կա – ստորգյալ

Այս – որոշիչ

Բերված – որոշիչ

Պերճախոս – որոշիչ

Կերպով – միջոցի խնդիր

Արձնագրված – որոշիչ

Բառերի մեջ – տեղի պարագա

Ուր – տեղի պարագա

«Բռնելու» – որոշիչ

«Ունենալու» – որոշիչ

Գաղափարներն – ենթակա

Արտահայտվում են – ստորգյալ

Միևնույն – որոշիչ

Արմատների – հատկացուցիչ

Օգնությամբ – որոշիչ

10.14.20

Կարդա՛ Պետրոս Բեդիրյանի «Բառերի խորհրդավոր աշխարհից» գրքի հերթական հոդվածը

Առաջադրանքներ

Տեքստում քանի՞ դարձվածք կա։

Հինգ դարձվածք՝  տեղը կորեկ ցանել, արյունը խմել, մոխիրը քամուն տալ, գլուխ բերել, իրար միս ուտել, տուն քանդել:

Դարձվածքներ գրիր, որոնք գուցե ժամանակին բառացի այդպես էլ նշանակել է։

Տեքստում նշված գրեթե բոլոր դարձվածքները բառացի են օգտագործվել, իսկ հետո տարիների ընթացքում դարձել են փոխաբերական իմաստով:

Գտիր բուտաֆոր, դահիճ, մորմոքել, կսկծալ, դրվագ բառերի բացատրությունները։

Բուտաֆոր – բեմահարդար

Դահիճ – անողոք մարդասպան

Մորմոքել – կսկիծ՝ վիշտ՝ ցավ պատճառել

Կսկծալ –  մրմռալ

Դրվագ – որևէ բանի վրա պատկերված՝ հյուսված՝ քանդակված՝ ամրացված զարդ

Գրիր տարածված, քամուն, երբ, ժողովրդական բառերի քերականական հատկանիշները։

Տարածված – հարակատար դերբայ, ածանցավոր, կրավորական, ե խոնարհում

Քամուն – գոյական, տրական հոլով, եզակի

Երբ – հարաբերական դերանուն

Ժողովրդական – ածական, հարաբերական

Տեքստից գտիր դերբայական դարձվածքները, որոշիր դրանց շարահյուսական պաշտոնը։

Սովետահայ ճանաչված  – որոշիչ

Այժմ իրոք տարածված – որոշիչ

Պարտված թշնամու – հատկացուցիչ

Իսկական կտրված  – որոշիչ

Լեզուների մեջ տարածված – որոշիչ

Թշնամանք տածելով – ձևի մակբայ

Փոխաբերական իմաստով գործածվող – որոշիչ

Նայելու դեպքում – ժամանակի մակբայ

Վերջնականապես հաղթած լինելու – ձևի մակբայ

Ընդգծված արտահայտությունները – ենթակա

Անցյալ դարձած  – որոշիչ

10.09.20

  • Քննարկում ենք Պուշկինի «Տերտերն ու իր Բալդի ծառան» առակը։

Առակu նման էր Հովհաննես Թումանյանի <<Տերն ու ծառա>> հեքիաթին։ Այն սովորեցնում է, որ չպետք է ագահ լինել և թերագնահատել դիմացինին, մանավանդ եթե նա մեզ անծանոթ է։ Երկրորդ խրատը այն էր, որ պետք է լինել խորամանկ, բայց խաբելը չօգտագործել ուզածին հասնելու համար։

10.07.20

Պ.Բեդիրյան, «Բառերի խորհրդավոր աշխարհից»
Խաղաղությո՜ւն ձեզ

Սա ինչ-որ քարոզից քաղված խոսք չէ, այլ ողջույնի սովորական բանաձև։

Հովհաննես Թումանյանի «Քեֆ անողին քեֆ չի պակսիլ» հեքիաթում կարդում ենք. «Խաղաղություն ձեզ, ո՜վ ուրախ մարդիկ,- ողջունում է դերվիշն ու խոնարհոություն անում տան տիրոջը»։

Այսպես դեռ նախնադարյան ժամանակներից խաղաղության մաղթանքը մարդիկ որդեգրել են իբև ողջույնի բանաձև։ Քրիստոնեական եկեղեցին այն մտցրեց իր աղոթքների մեջ։ Գրաբարում դա հնչում էր այսպես՝ Խաղաղութիւն ընդ ձեզ կամ Խաղաղութիւն ամենեցուն («Խաղաղությունը ձեզ հետ», «Խաղաղություն բոլորին»), եվրոպական լեզուներում լատիներեն ձևակերպումով՝ pax vobiscum (պակս վո՜բիսկում) «Խաղաղութիւն ընդ ձեզ»։

Սակայն ինչո՞ւ միայն  քրիստոնյաները։

Արաբերենում կա մի բառ՝ սալա՜ամ, որ հոմանիշն է մեր խաղաղություն բառին։ Սրանով էլ հենց կազմված է մահմեդական աշխարհում ընդունված ողջույնի խոսքը՝ սալա՜ամ ալե՜յքում, որ բառացի նշանակում է «խաղաղություն ձեզ վրա»։

Մարդիկ իրար խաղաղություն են մաղթել ու մաղթում ոչ միայն հանդիպելիս, այլև հրաժեշտ տալիս՝ վերջին դեպքում ասելով. «Երթայ՜ք խաղաղությամբ»։ Արաբներն էլ նույն ձևով՝ «Մա՜ի-ս-սալա՜ամաթի» (խաղաղությամբ)։

Ընդհանրապես մահմեդական աշխարհում բարևի բանաձևումները բավական երկար են ու հարուստ։ Այդ մասին նույնիսկ անեկդոտ կա։ Իբր թե՝ մեկի տունը հրդեհ է ընկնում։ Հարևանը վազում է նրա շխատատեղին՝ լուր տալու։ Բայց չի կարող խախտել բարև տալու կանոնները։ Սկսում է երկար-բարակ ողջունել, հետո էլ թե՝ «Ինչ որ Աստված կամենա՝ բարի է, բայց իմացած եղիր, որ այս րոպեիս տունդ բոցերի մեջ է…»։

Ասում են, ժողովուրդ կա, որ ողջունում է լեզու հանելով, ուրիշը՝ քիթ քթի քսելով։ Հին Չինաստանում իրար բարևելիս ասել են՝ «Դու կերե՞լ ես», Պարսկաստանում՝ «Ուրա՜խ եղիր»։

Միջնադարյան Եվրոպայի վաճառականները, սակայն, գնման-վաճառման շուրջ համաձայնության գալով, իրար ձեռք են սեղմել ու ասել են մերսի այսինքն՝ «վաճառեցի» (բառը այժմ ֆրանսերենում նշանակում է «շնորհակալ եմ»)։ Եվ այդ ձեռքսեղմումը դարձել է հանդիպման ու բաժանման, բարևի ու հարգանքի, կամ պարզապես քաղաքավարական վերաբերմունքի նշան, որ տարածվել է նաև մեր մեջ։ Առանց, սակայն, դուրս մղելու առհավական (պապենական) խոսքերը՝

-Խաղաղությո՜ւն ձեզ։
-Երթա՜յք խաղաղությամբ…

Առաջադրանքներ

Քո կարծիքով ողջունելու ամենազվարճալի ձևը ո՞րն է՝ ըստ կարդացածդ նյութի։

Ամենածիծաղելին այն էր, երբ նրանք լեզու էին հանում միմիանց ողջունելու փոխարեն:

Ի՞նչ ես կարծում, ինչո՞ւ են մի շարք ազգեր կարևորում խաղաղությունը։

Խաղաղության ժամանակ չկան պատերազմներ։

Գրիր ինչ-որսովորական, խաղաղություն, եկեղեցին, իրար, միջնադարյան, ձեռքսեղմումը բառերի քերականական հատկանիշները։

Ինչ-որ – անորոշ դերանուն

Սովորական – ածական, որակական

Խաղաղություն – գոյական, եզակի, ա ներքին հոլովում, ուղղական հոլով

Եկեղեցին – գոյական, եզակի, ու արտաքին հոլովում, ուղղական հոլով

Իրար – փոխադարձ դերանուն

Միջնադարյան – ածական, հարաբերական

Ձեռքսեղմումը – գոյական, եզակի, ա ներքին հոլովում, ուղղական հոլով

Գտիր անդեմ բայերը, նշիր՝ որ դերբայն են, որոշիր դրանց խոնարհումը (ե-ա), կազմությունը (ածանց ունի՞, եթե ունի, ո՞րն է), սեռը։

Քաղված – հարակատար դերբայ, կրավորական, ածանցավոր, ե խոնարհում

Մաղթել – անորոշ դերբայ, ուղղական հոլով, պարզ, ներգործական, ե խոնարհում

Ասելով – անորոշ դերբայ, գործիական հոլով, պարզ, ներգործական, ե խոնարհում

Տալու – անորոշ դերբայ, սեռական հոլով, պարզ, ներգործական, ա խոնարհում

Ողջունել – անորոշ դերբայ, ուղղական հոլով, պարզ, ներգործական, ե խոնարհում

Իմացած – հարակատար դերբայ, պարզ, ներգործական, ա խոնարհում

Հանելով – անորոշ դերբայ, գործիական հոլով, պարզ, ներգործական, ե խոնարհում

Քսելով – անորոշ դերբայ, գործիական հոլով, պարզ, ներգործական, ե խոնարհում

Բարևելիս – համակատար դերբայ

Գալով – անորոշ դերբայ, գործիական հոլով, պարզ, չեզոք, ա խոնարհում

Մղելու – անորոշ դերբայ, սեռական հոլով, պարզ, ներգործական, ե խոնարհում

Շարահյուսական վերլուծության ենթարկիր հետևյալ նախադասությունը.
Միջնադարյան Եվրոպայի վաճառականները, գնման-վաճառման շուրջ համաձայնության գալով, իրար ձեռք են սեղմել ու ասել են մերսի, այսինքն՝ «վաճառեցի»։

Վաճառականները – ենթակա

Ձեռք են սեմղել – ստորոգյալ

Ասել են – ստորոգյալ

Միջնադարյան Եվրոպայի – որոշիչ

Գնման-վաճառման շուրջ համաձայնության գալով – բացահայտիչ

Այսինքն՝ վաճառեցի – բացահայտիչ

09.29.20

Մարդը կթում է…հավին

Մենք գիտենք, որ կիթ նշանակում է «կթելը» Դրա համար էր Հովհաննես Թումանյանը «Անուշ» պոեմում գրում է.

Ոչխարը բեր կիթ,
Օրը ճաշ դառավ…

Ուրեմն կովկիթ էլ նշանակում է «Կով կթելը» (նաև «կով կթող անձ»)։ Իսկ հավկի՞թ։ Նույն տրամաբանությամբ այս մեկն էլ «պիտի թարգմանենք» «հավ կթելը»։ Բայց չէ՞ որ դա անմտություն է։

Հիրավի, այդ բառն անիմաստ կազմություն կլիներ, եթե լեզվի պատմությունից մեզ հայտնի չլիներ, որ «կիթ» արմատը, նախքան «կթելը» իմաստն արտահայտելը, նշանակել է «առհասարակ (կենդանուց) արդյունք (կաթ, ձու, կարագ) քաղելը»։ Ուրեմն՝ հավկիթ նշանակում է «հավից քաղված արդյունք՝ ձու»։ Ձկնկիթ՝ ձկից քաղված արդյունք՝ խավիար»

Բայց միայն կենդանուց քաղվածը չէր կոչվում այդպես։ Կիթ արմատն ուներ (և ունի) նաև կութ տարբերակը, որն առանձին չի գործածվում և հանդիպում է այգեԿՈՒԹ բառի մեջ, որն, ուրեմն, նշանակում է «այգու արդյունքը՝ պտուղը քաղելը, այգեքաղ»։ Ահա թե ինչու ամերիկահայ գրող Վահե Հայկը կարող է իր «Այգին ու այգեկութը» հուշագրական ակնարկում բանաձևել այսպիսի նախադասություն՝ «Ու կը կթեին այգին, կը քաղեին թուփերուն կաթը»։

Ամերիկահայ մի ուրիշ արձակագիր էլ՝ Համաստեղը, գրում է իր «Վարդան» պատմվածքում. «…Գյուղին մեջ ջաղացքեն զատ ունեին նաև ընդարձակ այգի մը, որ ամեն տարի քսան քթոց խաղող կը կթեին։

Կթել-ը արդեն հասկացանք, իսկ այս քթո՞ց-ն ինչ բան է։

Քթոց-ը բարբառային տարբերակն է կթոց բառի. այսպես կոչվում է այն զամբյուղը, որի մեջ «կթված» այգու բարիքն են լցնում ու տեղափոխում։ Ուստի բոլորովին էլ չզարմանաք, երբ իրար կողքի հանդիպեք այդ երկու բառերին, ինչպես պոլսահայ արձակագիր Հակոբ Մնձուրիի «Հաց ուզելու պես» պատմվածքում. «Խաղողի թուփերուն մեջ Խասը կթոց մը ձեռքը խաղող կը կթեր»։

Բարբառային այդ քթոց ձևում, որը շատ տարածված էր արևելահայերենում, ք-ն ստացվել է հաջորդող թ-ի ազդեցության տակ. «… Օրականը ծախում է լեռնացի բեռնավորներին, որոնք մրջյունի կարավանների նման քթոցները ձիանցը բարձած խռնվում են այգեշատ գյուղում….» (Պերճ Պռոշյան, «Ցեցեր»)։

Առաջադրանքներ

  • Արմատի քանի՞ տարբերակ ունի կթել բայը, որոնք են։

Երկու տարբերակ՝ կիթ և կութ:

  • Թվիր բառեր, որտեղ այդ արմատներն են։

Կիթ՝ հավկիթ, կութ՝ այգեկութ:

  • Քթոց բառում ինչպե՞ս է կ-ն ք դարձել։

Կթոցը այն աման է, որի մեջ «կթված» այգու բարիքն են լցնում։

  • Բառակազմական վերլուծության ենթարկիր անմտություն, բոլորովին, պատմություն, բարբառային, կթոց բառերը։

Անմտություն – ան(նախածանց)+միտ(արմատ)+ություն(վերջածանց)

Բոլորովին – բոլոր(արմատ)+ովին(վերջածանց)

Պատմություն – պատմ(արմատ)+ություն(վերջածանց)

Բարբառային – բարբառ(արմատ)+ային(վերջածանց)

Կթոց – կթ(արմատ)+ոց(վերջածանց)

  • Տեքստում գտիր թվականները, որոշիր տեսակները։

Մեկ – քանակական

Քսան – քանակական

Երկու – քանակական

  • Տեքստից գտիր դիմավոր բայերը, որոշիր դեմքը, թիվը, եղանակը, ժամանակը, ժամանակային ձևը, կազմությունը և սեռը։

Նշանակում է – սահմանական եղանակ, անկատար ներկա, երրորդ դեմք, եզակի, ներգործական սեռ

Գրում է – սահմանական եղանակ, անկատար ներկա, երրորդ դեմք, եզակի, չեզոք

Չէր կոչվում – սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, երրորդ դեմք, եզակի, ժխտական, կրավորական սեռ

Կարող է – սահմանական եղանակ, անկատար ներկա, երրորդ դեմք, եզակի, չեզոք

Տարածվել է – սահմանական եղանակ, վաղակատար ներկա, երրոդ դեմք, եզակի, կրավորական սեռ

Ստացվել է – սահմանական եղանակ, վաղակատար ներկա, երրոդ դեմք, եզակի, կրավորական սեռ

Ծախում է – սահմանական եղանակ, անկատար ներկա, երրորդ դեմք, եզակի, ներգործական սեռ

23.09.2020

Պատասխանի՛ր հարցերին և կատարիր առաջադրանքները

  1. Ո՞ր լեզվից է մեզ հասել մաքսիմում բառը և ինչ է նշանակում իր մայր լեզվում։

Մաքսիմում բառը մեզ հասել է լատիներենից և իր մայր լեզվով նշանակում է «մեծագույն»։

2. Ո՞ր արմատից է ծագում «մաքսիմում» բառը, ինչ է նշանակել և ինչ է հիմա նշանակում։

Մաքսիմում բառը ծագում է magnus արմատից, որը նշանակում է «ավելի մեծ»։ Մաքսիմում բառը նշանակում է «մեծագույն»։


3. Լեզվական ի՞նչ իրողություն է տեղի ունենում, երբ բառի նշանակությունը ավելի սահմանափակվում, փոքրանում է, ավելի քիչ բան է նշանակում, նաչպես կապիտանը, որ ժամանակին նշանակել է ընդհանրապես զորահրամանատար, իսկ հիմա՝ ընդամենը զինվորական հերթական աստիճան։

Երբ բառի նշանակությունը ավելի սահմանափակվում, փոքրանում է, սա կոչվում է իմաստի նեղացում։

4. Փորձիր պարզաբանել՝ ինչ է նշանակում «գռեհիկ» բառն այս տեքստում։

Ինձ թվում է այս դեպքում, «գռեհիկ» բառը օգտագործված է որպես «կոպիտ» ածականը։

  • Տեքստից դուրս գրիր անկանոն բայերը, որոշիր դեմքը, թիվը, եղանակը, ժամանակը։

հանգում են – երրորդ դեմք, հոգնակի թիվ, սահմանադրական եղանակ, անկատար ներկա ժամանակ։

գալիս է – երրորդ դեմք, եզակի թիվ, սահմանադրական եղանակ, անկատար ներկա։

տվել է – երրորդ դեմք, եզակի թիվ, սահմանադրական եղանակ, վաղակատար ներկա։

  • Գտիր փոխաբերական իմաստով օգտագործված արտահայտությունները։
  1. Լատիներեն caput-ը բազմաթիվ ծիլեր է տվել աշխարհի լեզուներին։

«Ծիլեր տալ» արտահայտությունը այստեղ օգտագործված է փոխաբերական իմաստով։

2. Այս բառն էլ նույն ճանապարհով է հայերենի մեջ մուտք գործել։

«Մուտք գործել» արտահայտությունը այստեղ օգտագործված է փոխաբերական իմաստով։

18.09.2020

  1. ԿարդաՊ.Բեդիրյանի «Բառերիխորհրդավորաշխարհից» գրքիհերթականհոդվածը

Դեմքիուղղությա՞մբ, թեդեպիաջ

Երբ լսենք առա՜ջ հրամանը, մենք, առանց վայրկյան անգամ մտածելու, մեր քայլերը կուղղենք դեպի այն կողմը, ուր դարձել է մեր դեմքը։ Եվ այստեղ զարմանալի ոչինչ չկա։ Սակայն մեր հեռավոր նախնիները, եթե այդ նույն հրամանն ստանային, կքայլեին…. դեպի աջ։ Որովհետև առաջ (= առ +աջ) ստուգաբանորեն նշանակում է «դեպի աջ»։

Այդ ինչպե՞ս պատահեց, որ աջը նշանակեց «ուղիղ»։

Իմաստի այս անցումը սովորական երևույթ է ոչ միայն հայերենի, այլև ուրիշ լեզուների համար. ծանոթ շատ լեզուներում աջ միաժամանակ նշանակում է նաև «ուղիղ», «ճիշտ», անգամ «ճշմարիտ»։ Համեմատեք. правый «աջ» և правильный «ճիշտ», право «իրավունք», правда «ճշմարտություն»։ Անգլերեն right /ռայթ/, ֆրանսերեն droit /դղուա/, պահլավերեն ռասաթ ունեն հիշված երեք իմաստներն էլ։

Աջ բառի այս իմաստների հետ են ըստ էության առնչվում և աջել(«ճիշտ կողմը շուռ տալ»), գործերը աջգնալ («հաջողությամբ ընթանալ») արտահայտությունները, հենց ինքը՝ հաջողություն բառը։ Եվ ընդհակառակը, ձախ փոխաբերաբար նշանակում է «ոչ ճիշտ», «ձախորդ»։ Ձախել, գործերը ձախ գնալ, ձախողվել, ձախորդություն…

Ով գիտե, գուցե «աջ» >«ուղիղ», «ճիշտ» անցումը կապված է աջլիկության, իբրև ճիշտ ու նորմալ երևույթի ընկալման հետ։ Ով գիտե։ Փաստն այն է, որ առաջ (առջև), առաջարկել, առաջին, հաջորդ, հաջող… բառերի արմատն է աջ։

2. Առաջադրանք

  • Քանի՞ լեզվի մասին խոսք կա այս տեքստում։

Չորս, եթե հաշվի առնենք հայերենը ՝ հինգ։

  • Ի՞նչ է նշանակել հին հայերենում առաջ բառը։

Այն նշանակում է դեպի աջ։

  • Գրիր սովորական, ծանոթ, ձախորդ, ճիշտ բառերի հականիշները։

անծանոթ, հաջողակ, սխալ։

  • Տեքստում գտիր հոգնակի գոյականները, բացատրիր դրանց կազմությունը։

քայլեր – քայլ, նախնիներ – նախնի, լեզուներ – լեզու, իմաստներ – իմաստ, գործեր – գործ, արտահայտություններ – արտահայտություն, բառեր – բառ

  • Նշիր վայրկյան, նախնի, հրաման, հաջողություն գոյականների հոլովումները։

վայրկյան – հոլովման չի ենթարկվում